Brandenburgse Concerten

Brandenburgse Concerten is de bijnaam die de 19de-eeuwse Duitse musicoloog en Bachbiograaf Philipp Spitta heeft gegeven aan een verzameling van zes concerten in verschillende, wisselende instrumentale bezettingen (BWV 1046-1051) van Johann Sebastian Bach.

Bach droeg deze concerten op 24 maart 1721 op aan Christian Ludwig, Markgraaf van Brandenburg. Hij gaf zijn verzameling zelf de algemene naam Six Concerts avec plusieurs instruments (Frans: "Zes concerten met meerdere instrumenten").

De concerten zijn niet in opdracht geschreven, wat in feite ongebruikelijk is voor die tijd. Bach was op dat moment in dienst van Prins Leopold van Anhalt-Köthen. Op grond van velerlei aanwijzingen hebben musicologen geconcludeerd dat Bach deze concerten eerder moet hebben geschreven, ten dele al voor 1717, toen hij werkzaam was aan het hof van hertog Willem Ernst van Saksen-Weimar. Hij schreef deze werken dus niet op verzoek van de Markgraaf, maar bood hem een bundel bestaande concerten aan. De autograaf heeft als titel:Six concerts / Avec plusieurs Instruments / Dediées / A Son Altesse Royalle / Monseigneur / CRETIEN Louis / Marggraf de Brandenbourg etc. etc. etc. / par / Son tres-humble & tres obeissant Serviteur / Jean Sebastien Bach / Maitre de Chapelle de S.A.S. le / Prince regnant d'Anhalt-Coethen.

De band met zes concerten is voorzien van een Franstalige opdracht aan de markgraaf [1].

Comme j'eus il y a une couple d'années, le bonheur de me faire entendre à Votre Altesse Royalle, en vertu de ses ordres, & que je remarquai alors, qu'Elle prennoit quelque plaisir aux petits talents que le Ciel m'a donnés pour la Musique, & qu'en prennant Congé de Votre Altesse Royalle, Elle voulut bien me faire l'honneur de me commander de Lui envoyer quelques pieces de ma Composition: j'ai donc selon ses tres gracieux ordres, pris la liberté de rendre mes tres-humbles devoirs à Votre Altesse Royalle, par les presents Concerts, que j'ai accommodés à plusieurs Instruments, La priant tres-humblement de ne vouloir pas juger leur imperfection, à la rigueur du gout fin et delicat, que tout le monde sçait qu'Elle a pour les piéces musicales, mais de tirer plutot en benigne Consideration, le profond respect, & la tres-humble obeissance que je tache à Lui temoigner par là. Pour le reste, Monseigneur, je supplie tres humblement Votre Altesse Royalle, d'avoir la bonté de continüer ses bonnes graces envers moi, et d'être persuadée que je n'ai rien tant à coeur, que de pouvoir être employé en des occasions plus dignes d'Elle et de son service, moi qui suis avec un zele sans pareil

Monseigneur

De Votre Altesse Royalle

Le tres humble & tres obeissant Serviteur

1721

Omdat ik een aantal jaar geleden het voorrecht had mij te laten horen aan Uwe Koninklijke Hoogheid, op grond van uw orders, en ik toen opmerkte dat U enig plezier had in de bescheiden talenten die de Hemel mij voor de muziek heeft gegeven, en u mij, toen ik afscheid nam van Uwe Koninklijke Hoogheid, mij de eer deed mij op te dragen u enkele van mijn composities te sturen heb ik daarom volgens uw genadigde bevelen de vrijheid genomen mijn zeer nederige verschuldigde eer te bewijzen aan Uwe Koninklijke Hoogheid, met de onderhavige Concerten, die ik heb bestemd voor meerdere instrumenten, U zeer nederig verzoekend om hun onvolkomenheid niet te beoordelen, ondanks de fijne en delicate smaak, waarvan iedereen weet dat U die heeft voor muziekstukken, maar eerder het diepe respect, & de zeer nederige onderdanigheid in goedwillende Overweging te nemen die ik tracht ermee aan U te betuigen. Voor het overige, Mijn Heer, smeek ik Uwe Koninklijke Hoogheid zeer nederig, de goedheid te hebben om uw welwillendheid naar mij voort te zetten, en ervan overtuigd te zijn dat ik niets anders wens, dan het vermogen om in Uw meest waardige dienst te treden, ik die een ongeëvenaarde toewijding heb.

Mijn Heer

Van Uwe Koninklijke Hoogheid

de meest nederige & zeer gehoorzame Dienaar

1721

In de opdracht maakt Bach verwijzingen naar een eerdere ontmoeting waarbij de markgraaf zich waarderend had uitgesproken over Bachs werk en hem had verzocht om toezending van andere voorbeelden van zijn werk. De opdracht is in feite een soort muzikale sollicatiebrief. Het is bekend dat Bach op zoek was naar een nieuwe betrekking, mede gezien de beperkingen die hij als componist en uitvoerder aan het hof van Köthen ging voelen.

Christian Ludwig van Brandenburg (1677-1734) was de zoon van de keurvorst Frederik Willem van Brandenburg (1620-1688), en oom van de Pruisische 'Soldatenkoning' Frederik Willem I (1713-1740). Een 'homme de lettres', die er een rijk hof op na hield in het Berlijnse Stadtschloss en op het landgoed Malchow in de buurt van Berlijn, met ook grote aandacht voor muziek. Zijn muziekbibliotheek omvatte opera's en oratoria van Italiaanse, Franse en Duitse componisten en een grote verzameling instrumentale werken van o.a. Albinoni, Vivaldi en Locatelli. Een betrekking aan een dergelijk hof moet voor Bach aantrekkelijk zijn geweest. Bach ontmoette de markgraaf waarschijnlijk in Karlsbad, tijdens een kuurbezoek van zijn broodheer, en mogelijk ook tijdens een zakelijke reis naar Berlijn in 1719 voor het aanschaffen van een tweemanualig klavecimbel gebouwd door Michael Mietke voor het hof van Köthen

Bach bouwt voort op het werk van Italiaanse barokcomponisten, vooral Antonio Vivaldi, met concerten in drie delen: snel – langzaam - snel. De bezetting van de concerten past niet bij de samenstelling van de ensembles van het hof van Brandenburg of dat van Anhalt-Köthen. Onderzoekers, onder wie Christoph Wolff (zie literatuur), zijn het er daarom over eens dat de concerten niet uit het Köthen-tijdperk stammen. Hun algemene opzet, details in de stemvoering, behandeling van thema's en motieven en de polyfonie zijn beslist van voor de nieuwe standaard die met Das wohltemperierte Klavier, een werk uit de Köthen-periode, was gezet.

De bruisende en levendige concerten zijn concerti grossi: niet voor één solo-instrument geschreven. In het eerste, derde en zesde concert is er een evenwicht in beantwoording tussen orkest en solopartijen, in de andere concerten ligt de nadruk op de solo-instrumenten (tezamen het concertino) en heeft het orkest een meer begeleidende rol. Voor de meeste concerten geldt de sterk zelfstandige rol van de solo-instrumenten binnen het concertino, maar in het 4e concert is de viool dominant ten opzichte van de blokfluiten, terwijl in het 5e het klavecimbel centraal staat.

In 2018 bedacht de choreografe Anne Teresa De Keersmaeker een choreografie voor de dansgroep Rosas op basis van deze Brandenburgse Concerten met live uitvoering door het B'Rock Orchestra en solovioliste Amandine Beyer.

Enkele van de talloze opnamen van de Brandenburgse concerten zijn: