Pianoconcert

Het Pianoconcert in F majeur is het enige pianoconcert van de Amerikaanse componist George Gershwin. Hij schreef het werk op verzoek van de dirigent Walter Damrosch in 1925. Op 3 december 1925 zou het in de Carnegie Hall in première gaan.

Hoewel Gershwin goed verdiende met het schrijven van jazzmuziek wilde hij ook "serieuzere" muziek schrijven. De eerste kans daarvoor deed zich in 1924 aan toen impresario en bandleider Paul Whiteman hem de opdracht gaf een "jazzconcert" te schrijven. Dat werd de beroemde Rhapsody in Blue, die echter door anderen georkestreerd werd. Na een uitvoering van de Rhapsody kreeg Gershwin van de dirigent Walter Damrosch de opdracht een pianoconcert te schrijven. In eerste instantie kreeg het pianoconcert de titel New York Concerto mee, maar later werd het Pianoconcert in F groot. De 26-jarige Gershwin, die geen klassieke muziekopleiding had genoten, had veel moeite met de compositie, maar slaagde erin het circa dertig minuten lange werk in november 1925 te voltooien; ook de orkestratie was ditmaal zijn eigen werk.

Op 3 december 1925 ging het Pianoconcert in première in de Carnegie Hall. Beroemde musici als de componist Sergej Rachmaninov en de violist Jascha Heifetz waren aanwezig in het publiek. De kritieken waren niet alle even positief, maar het concert werd overwegend enthousiast ontvangen. Gershwin wist zich met dit werk als een van Amerika’s belangrijkste klassieke componisten neer te zetten.

Het Pianoconcert is van A tot Z herkenbaar als een Amerikaans muziekstuk, en een werk van George Gershwin. Bijna alle melodieën hebben een jazz-achtig karakter. Toch heeft het de klassieke concerto-opbouw, het bestaat uit drie delen:

Het Pianoconcert volgt veel meer dan Gershwins Rhapsody in Blue de klassieke concertvorm, maar bevat ook jazz-elementen in de instrumentatie. Gershwin deelde bijvoorbeeld het slagwerk een grote rol toe en voegde een saxofoonsectie toe.

In het begin van het Allegro zijn de slagwerkers duidelijk aanwezig. Pauken, bekkens en de kleine trom worden begeleid door de houtblazers en koperinstrumenten. De inzet van de piano met een ontspannen thema levert een contrast op met het energieke begin. De piano speelt een thema waarin de "blue note" (een harmonie gebaseerd op een derde, vijfde of zevende toon van een toonladder) duidelijk naar voren komt, die ook door het orkest wordt overgenomen. Dit eerste deel wisselt sterk tussen rustige, melodieuze en energieke, virtuoze delen.

Nu volgt het langzame Adagio – andante con moto. Een gestopte trompet begeleid door een klarinettrio en een solohobo spelen een lange bluesmelodie. Wanneer, na een paar minuten, de solist inzet, wordt het tempo verhoogd. Een dialoog tussen piano, de houtblazers en de strijkers volgt. De strijkers zetten een groot romantisch thema in dat zich opbouwt tot een climax. Daarna loopt de muziek rustig af.

Het Allegro kent haast geen rust. Herhalende noten stuwen de muziek voort met veranderend ritme. De piano maakt steeds weer gebruik van korte ragtime-elementen tegen de achtergrond van de steeds terugkerende grandioze romantische melodie van de strijkers. Een dreun van de gong zet de muziek even stil waarna thema’s uit de eerste twee delen terugkeren en het concert wordt afgesloten met een geweldige klapper.

In 1928 maakte Ferde Grofé een arrangement van het concert voor het jazzorkest van Paul Whiteman. Het Metropole Orkest zette het in 2002 op de plaat (Basta 30-9119-2).