Harmoniemesse

2 klarinetten, 2 fagotten, 2 hoorns, 2 trompetten, pauken en orgel

De Harmoniemesse of Missa in Bes (Hob. XXII:14) is een in 1802 door Joseph Haydn gecomponeerde mis voor het hof van Prins Nicolaas II Esterházy. De Harmoniemesse werd op 8 september 1802 in Eisenstadt voor het eerst uitgevoerd.

Haydn schreef in totaal 14 missen (zie Missen van Joseph Haydn). De Harmoniemesse is de laatste mis die hij componeerde en de zesde mis in de serie van zes late, symfonische missen die in Eisenstadt werden uitgevoerd in september en die samenhingen met de viering van de naamdag van de echtgenote van Nicolaas II, Prinses Maria Josepha Hermengilde Esterházy. Van de zes late missen voor Eisenstadt zijn er twee eveneens in de toonaard Bes gecomponeerd: de Theresienmesse en de Schöpfungsmesse.

De bijnaam Harmoniemesse is niet van Haydn, maar dateert uit de 19e eeuw. De bijnaam slaat op de instrumentale bezetting, met naast de strijkers een volledige blaassectie: in Oostenrijk noemde men muziek voor blaasinstrumenten Harmoniemusik. De naam kan ook slaan op de vooruitstrevende harmonische structuren.

Die structuren zijn duidelijk in het – zeer lange – Kyrie waarbij het koor met een fortissimo begint op het dissonante akkoord van een verminderde septiem, en bij het begin van de herhaling waar na een lange 'valse' voorbereiding op de dominant van de toonaard g klein het koor abrupt de tonica van Bes bevestigt. Ook in het Cruxifixus, Sanctus en Agnus Dei is Haydns harmonische wijze van schrijven zijn belangrijkste vorm van expressie.

Haydn was opgegroeid in de barokperiode met in de muziek het strikte contrapunt en het gebruik van retorische figuren in de melodielijn, maar aan het eind van zijn leven gebruikte hij een muzikale taal die al de kenmerken toonde van de Romantiek. Voor de Harmoniemesse is het grootste orkest van alle missen van Haydn nodig. Aan het begin van de 19e eeuw was het ongebruikelijk dat een mis door een volledige blaassectie werd begeleid en de bijnaam heeft ook betrekking op dit fenomeen, meer dan op de incidentele passages voor blaasinstrumenten

De mis is door Haydn tussen juni en september 1802 gecomponeerd. Het werk was voltooid voor uitvoering op 8 september, Maria Geboorte en naamdag van Prinses Maria Josepha.

Haydn, 70 jaar oud, dirigeerde op 8 september 1802 de eerste uitvoering van de mis, zijn laatste grote werk, in de Bergkirche te Eisenstadt. Het is de enige uitvoering van de Eisenstadtmissen waar een verslag van bestaat van een aanwezige. Prins Ludwig Starhemberg, diplomaat in Oostenrijkse dienst en ambassadeur aan het hof van St. James in Londen, beschrijft in zijn dagboek hoe het verblijf verliep tijdens de viering van de naamdag van Prinses Maria Josepha, inclusief de uitvoering van de mis:

Haydn had de positie bereikt van een gevierd kunstenaar die, net als in Londen, in de hoogste sociale kringen verkeerde en op gelijke voet als de aristocraten en de diplomaten werd behandeld en tijdens het diner op vorstelijke wijze werd geëerd na zijn 40-jarig dienstverband bij de Esterházy's. Hoewel Haydn gezondheidsproblemen had na de inspanning van de compositie van zijn oratoriums Die Schöpfung (1796-1798) en Die Jahreszeiten (1799-1801) en hij zichzelf beschreef als een "immer kränklicheren alten Knaben", bewees zijn laatste mis, waar hij "sehr mühesam fleißig" aan werkte, dat hij het vermogen nog had om zich met de meest recente ontwikkelingen in muziek bezig te houden.

Verrassend is het Benedictus, niet alleen binnen de Harmoniemesse maar ook binnen de missen van Haydn in het algemeen. Het gebruikelijk lyrische, pastorale karakter van het Benedictus is in dit deel een gejaagd, zenuwachtig ritmisch Molto allegro voor koor, dat alleen in het het deel voor de solisten een ontspannen karakter krijgt. Het weer 'hikkende' Osanna sluit het deel af.