Leipziger koralen

De 18 Leipziger koralen (BWV 651-668) of Choräle von verschiedener Art (vrij vertaald: diverse soorten koralen) is de naam die is gegeven aan een manuscript van Johann Sebastian Bach met een verzameling van achttien koralen, gecomponeerd door Bach in de jaren veertig van de 18e eeuw, en waarschijnlijk bestemd om te worden gepubliceerd.

Het manuscript van de Leipziger koralen bevindt zich in de Staatsbibliothek zu Berlin. en is door Bach voor het grootste deel zelf uitgewerkt. Bachs leerling Johann Christoph Altnickol, en latere schoonzoon, was verantwoordelijk voor de schoonschriftversies van BWV 666 en 667. Het laatste werk (BWV 668) dat in deze bron gescheiden is van voorgaande zeventien, is van een anonieme hand. Mogelijk van Gottfried Siegmund Heesemans, een verre verwant van Anna Magdalena Bach en in Bachs laatste levensfase diens privé-secretaris. Het manuscript omvat ook, in schoonschrift, de zes orgelsonates (BWV 525-530) en een late versie van de vijf canonische 'veranderingen' van het kerstlied 'Vom Himmel hoch da komm ich her' (BWV 769a).

De Leipziger koralen zijn grootschalige werken, met een scheiding tussen de stemmen van het koraal en de rest (behalve in BWV 656). De individuele stukken met een toonzetting op hetzelfde koraal zijn bij elkaar geplaatst.

De verzameling opent met het pinksterkoraal Komm, heiliger Geist, Herre Gott. De eerste toonzetting plaatst het koraal in de pedaalpartij, terwijl de bovenstemmen op de eerste lijn van het koraal variëren. In de tweede toonzetting wordt elke muzikale lijn uitgewerkt als een fugato, met imiterende figuren. Ook de drie toonzettingen van Nun komm, der Heiden Heiland zijn verschillend. De eerste zetting is in een zwierige stijl ('coloriert'), met versierende inleidingen voor elke muzikale lijn. De tweede zetting is een trio en de derde een fuga waarin de manualen een subject uitwerken gebaseerd op de eerste.

De Leipziger koralen zijn, na het Wohltemperierte Klavier, de meest gevarieerde verzameling van stukken die Bach schreef. De diversiteit – vernieuwende werken naast tamelijk conservatieve - is mogelijk ook uitgangspunt geweest van de collectie.

canto fermo in Pedal. di J S Bach./In Organo pleno

Een orgelkoraal is een orgelwerk gebaseerd op de melodie van een kerklied of koraal. Een koraal is een strofisch gezang uit de Lutherse kerk. Tegen het eind van de 16e eeuw speelden organisten op basis van die koralen, zowel geïmproviseerd als vanuit genoteerde muziek. Toen Bach geboren werd waren er duizenden van die koralen. Bach zelf schreef ca. 200 orgelkoralen, waarvan een vijftigtal al voor 1707 (het jaar dat hij organist in Mühlhausen werd).

Orgelkoralen zijn in de volgende categorieën te verdelen:

De meeste van de Leipziger koralen zijn in vroege versies uit Bachs Weimarer periode (1708-1717) overgeleverd, in kopieën van de hand van Johann Gottfried Walther, een neef van moederkant van Bach die organist van de stadskerk van Weimar was, en Johann Tobias Krebs, die eerst leerling van Walther en later van Bach is geweest. In het manuscript zijn in de schoonschrift versies latere herzieningen toegevoegd; van BWV 660 is ook de Weimar autograaf aan het manuscript toegevoegd. De wijzigingen zijn soms klein, soms radicaal; Herr Jesu Christ, dich zu uns wend (BWV 655) bestaat zelfs in vier steeds opnieuw herziene versies. De twee laatste koralen, Komm, Gott Schöpfer, Heiliger Geist (BWV 667) en Vor deinen Thron tret ich hiermit, BWV 668, zijn beide uitgebreide versies van korte bewerkingen die in het Orgelbüchlein voorkomen. BWV 667 is 18 maten langer dan BWV 631a, met een volledige stem van het koraal in de pedalen met een lang aangehouden bas aan het eind. Maar een vroegere versie van BWV 667 toont aan dat het deel niet speciaal voor de Leipziger koralen is geschreven en het zou zelfs mogelijk zijn dat BWV 631a voortkomt uit BWV 667(DLH). Voor BWV 668 lijkt BWV 641 (Wenn wir in höchsten Nöthen sein) uit het Orgelbüchlein het origineel te zijn. De uitgebreide en herzien versie, BWV 668, werd gedrukt en opgenomen in de samengeraapte eerste editie van Die Kunst der Fuge, bedoeld als compensatie voor de onvolledige eindfuga in dat werk. Ook Marpurg schreef in de tweede druk (uit 1752) van Die Kunst der Fuge dat het werk door Bach zelf, die blind was geworden, was gedicteerd. Door dit verhaal heeft het werk in Angelsaksische landen de bijnaam 'Deathbed Chorale' (doodsbedkoraal) gekregen.

De Leipziger koralen hebben vanaf het begin een belangrijke en invloedrijke rol gehad op zowel uitvoerende musici als op componisten. Om te beginnen gebruikte Bach de koralen zelf in het onderricht van zijn leerlingen. Van die leerlingen maakten o.a. Krebs, Gerber, Agricola, en Kittel kopieën van de werken. Na Bachs dood bleven de koralen circuleren in Leipzig. Dertien ervan zaten in de verzameling van manuscripten die de Leipziger muziekuitgeverij Breitkopf, voor kopieer- en verkoopdoeleinden, in bezit had. Kirnberger, componist en vooral ook muziektheoreticus, was verantwoordelijk voor de verspreiding van de koralen in en rond Berlijn. Na zijn benoeming aan het hof van Prinses Anna Amalia van Pruisen bezorgde hij een grote publicatie uit de Bachmanuscripten.

Aan het begin van de 19e eeuw waren de Leipziger koralen in heel Duitsland bekend, hoewel veelal niet in gedrukte vorm. De eerste gedrukte uitgave van een koraal (BWV 664) verscheen van de hand van Johann Gottfried Schicht, als onderdeel van een vierdelige uitgave gewijd aan Bachs muziek (J.S. Bachs Choral-Vorspiele für die Orgel, 1803-06). De uitgave had invloed op Robert Schumann, die zijn levenlang een verdediger was van het werk van Bach.

Maar het was Felix Mendelssohn-Bartholdy die het grootste deel van de koralen uitgaf (15 in totaal) als onderdeel van zijn in 1815 in Londen gepubliceerde John Sebastian Bachs Organ Compositions on Corales (Psalm Tunes). De uitgave zit vol fouten, omdat Mendelssohn zich niet op de autografen kon baseren. Johannes Brahms bezat Mendelsohns uitgave. Evenals Schumann was Brahms een groot Bachbewonderaar en de koralen hebben zijn eigen werken op dit gebied (met name de Elf Choralvorspiele op. posth. 122) sterk beïnvloed. Andere componisten die zich bezighielden met Bachs koralen waren Ferruccio Busoni en Max Reger; beide musici maakten pianobewerkingen van enkele koralen. In Frankrijk was de top van de Franse orgelschool aan het eind van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw eveneens hevig geïnteresseerd in Bachs orgelmuziek en de Leipziger koralen in het bijzonder: César Franck, Alexandre Guilmant, Charles Marie Widor en Marcel Dupré. Twintigste-eeuwse componisten en musici bestudeerden de koralen en maakten er bewerkingen van. Arnold Schoenberg, met zijn grote interesse in de Duitse muzikale traditie waarin hij zichzelf geplaatst zag, maakte orkestraties van een tweetal koralen (BWV 654 en 667), die eigenlijk hercomposities zijn. Ralph Vaughan Williams bewerke Schmücke dich (BWV 654) voor solo cello en strijkers ter ere van de 80e verjaardag van Pablo Casals. De dirigent en organist Leopold Stokowski maakte voor zijn orkest, de Philapdelphia Orchestra, veel transcripties van Bachs orgelwerken, waaronder ook Nun komm, der Heiden Heiland (BWV 659)