Missa Cellensis in honorem Beatissimae Virginis Mariae

De Missa Cellensis in honorem Beatissimae Virginis Mariae, kortweg ook Missa Cellensis in honorem BVM of Missa Cellensis, maar ook bekend als Missa Sanctae Caeciliae (en vandaar ook als Ceciliamis) (Hob. XXII:5), is een mis gecomponeerd door Joseph Haydn. Het Kyrie en Christe uit het Kyrie) zijn overgeleverd in een autograaf uit 1766, andere delen in autograaf dateren uit de periode 1769-1773. Waarschijnlijk is het werk in twee fases gecomponeerd, met een tussenperiode van verschillende jaren.

Haydn schreef in totaal 15 missen (zie Missen van Joseph Haydn); de Missa Cellensis in honorem Beatissimae Virginis Mariae is de vijfde mis die hij componeerde.

Vanaf rond 1800 was deze mis bekend als de Missa Sanctae Caecilia (Ceciliamis); in de Nationale Bibliotheek van Oostenrijk wordt een manuscript bewaard dat deze naamgeving verantwoordde. Inmiddels is bekend dat de opdracht aan de heilige een 19e-eeuwse toevoeging is. In 1975 werd in Roemenië echter een fragment van de autograaf gevonden met het titelblad en het eerste Kyrie en het Christe uit het Kyrie. De afgekorte titel Missa Cellensis verbindt de mis met de pelgrimskerk te Mariazell in (de nu deelstaat) Stiermarken. Mariazell is een van de belangrijkste katholieke bedevaartsoorden voor de verering van de Heilige Maagd (Maria in der Zelle(rtal), waarbij Celle=Zell; vandaar het Latijnse Cellensis); ook Haydn ging er te bedevaart. Haydn had mis onder die titel opgenomen in zijn Entwurf-Katalog, maar men heeft deze mis lang aangezien voor de andere Missa Cellensis uit 1782, bijgenaamd de Mariazeller Mis.

De autograaf uit 1766 omvat de genoemde delen uit het Kyrie. Twee andere autograaffragmenten, nu in de Esterházy Archieven van de Nationale Széchényi Bibliotheek in Boedapest, bevatten een deel van het Benedictus (maat 90-123 gevolgd door de eerste maat van het Osanna met de opmerking 'muß ausgeschreiebn werden') en het Dona nobis pacem uit het Agnus Dei. Gedocumenteerd bewijs en bepaalde stilistische overwegingen doen vermoeden dat deze delen rond 1773 zijn gecomponeerd. Daarmee zou de mis in twee stappen zijn gecomponeerd, met een aantal jaren tussen beide momenten.

De opbouw van het werk kan een verklaring zijn voor deze twee fases. De Missa Cellensis in honorem BVM is een zogenaamde missa solemnis of missa longa in Italiaanse stijl, Haydns enige mis van dit type. De tekst van de mis is in dit type mis, een cantate mis, getoonzet in een serie afzonderlijke soli- en tuttidelen, en de uitgebreide toonzettingen omvatten veelal alleen het Kyrie en het Gloria (tezamen een kleine minuten). Haydn zou het eerdere gedeelte als een afgerond geheel beschouwd kunnen hebben en daarom geschikt om het op te nemen in zijn Entwurf-Katalog in 1776-1777. De latere delen (Credo, Sanctus plus Benedictus en het Agnus Dei) zijn later toegevoegd toen een, om onbekende reden, een volledige toonzetting van het Ordinarium noodzakelijk was. Ook is geopperd dat Haydn het werk in 1766 wel volledig heeft voltooid maar dat een deel ervan is vernietigd tijdens de brand in 1768 in Haydns huis, wat hem later noodzaakte de ontbrekende delen opnieuw te componeren of uit geheugen op te schrijven. De bijnaam Cecilia zou een uitvoering kunnen doen vermoeden tijdens een van de vieringen van de Cecilia Congregatie in Wenen op de feestdag van de Heilige Cecilia op 22 november.

Haydns benoeming in 1766 tot hoofd muziek aan het hof van de Esterházy's (Kapellmeister) met verantwoordelijkheid voor zowel wereldlijke als geestelijke muziek, in combinatie met de traditie van de Esterházy's om op bedevaart naar Marizell te gaan, mede in verband met hun nauwe contacten met de Benedictijner priorij daar, kan aanleiding zijn geweest voor het schrijven van de mis. Een uitvoering van de mis in Mariazell zelf is gezien de geringe muzikale traditie is niet waarschijnlijk; eerder zal voorafgaand of na de bedevaart de mis in een van de grotere kerken van Wenen zijn uitgevoerd.

De Missa Cellensis in honorem BVM is een belangrijk werk voor de kennis van Haydn muzikale ontwikkeling, want het is het grootste werk uit de periode 1750-1766 dat intact is overgeleverd. Dit werk, aan het begin van Haydns Kapellmeisterschap, werd gevolgd door zijn Stabat Mater en diverse missen en kleinere religieuze werken zoals het Salve Regina in g.

Haydn mengt conventionele en moderne of modieuze vormen in de mis.