Schöpfungsmesse

De Schöpfungsmesse of Missa in Bes ((Hob. XXII:13) is een in 1801 door Joseph Haydn gecomponeerde mis voor het hof van Prins Nicolaas II Esterházy.

Haydn schreef in totaal 14 missen (zie Missen van Joseph Haydn). De Schöpfungsmesse is de dertiende mis die hij componeerde en de vijfde mis in de serie van zes late, symfonische missen die in Eisenstadt werden uitgevoerd in september en die samenhingen met de viering van de naamdag van de echtgenote van Nicolaas II, Prinses Maria Josepha Hermengilde Esterházy. Van de zes late missen voor Eisenstadt zijn er twee eveneens in de toonaard Bes gecomponeerd: de Theresienmesse en de Harmoniemesse.

Opus summum viri summi Joseph Haydn had Haydns tijdgenoot, de componist Johann Adam Hiller, op zijn exemplaar geschreven van de Schöpfungsmesse.

Haydn noteerde – uitzonderlijk - op de autograaf de datum waarop hij de compositie aanving: 28 juli 1801. De eerste uitvoering van het werk was op 13 september 1801, tevens het Feest van de Allerheiligste Naam van Maria (Mariä Namen) dat niet op een vaste datum valt maar op de zondag na 8 september.

De bijnaam die aan de mis is gegeven, Schöpfungsmesse, stamt uit de 19e eeuw. De naam is verbonden met een onbelangrijk detail in het werk: in het Gloria heeft Haydn de liturgische tekst Qui tollis peccata mundi getoonzet op de vrolijke melodie van het duet van Adam en Eva uit Die Schöpfung ("Der thauende Morgen, o wie ermüttert er!") (Hob.XXI:2). Het orkest citeert deze muziek uit Die Schöpfung met dezelfde instrumentatie, inclusief de hoornpartijen. Vervolgens zingt het koor in een plotselinge tempowisseling van adagio naar allegro Miserere nobis. De muzikale 'grap' werd niet gewaardeerd door keizerin Maria Theresia. Zij was een fervent verzamelaar van Haydns werken, maar voor haar moest Haydn dit gedeelte opnieuw componeren omdat zij de profane verwijzing niet kon waarderen: Haydn handhaafde in de wijziging overigens het tempo en de tempowisselingen maar het citaat uit Die Schöpfung is verwijderd.

Haydn paste zijn ervaringen, opgedaan na zijn twee bezoeken aan Londen, en al toegepast in zijn Londense symfonieën, ook toe in de mis. Haydn benadrukt het symfonische karakter, ontwikkelingen van motieven en thema's past hij ook toe op de vocale delen, hij ziet af van virtuoze aria's en de vier solisten worden als een apart ensemble ingezet tegenover het koor.

Vanaf ongeveer 1800 stond Haydn een volledig ensemble aan blaasinstrumenten ter beschikking aan het hof van Esterházy. De Schöpfungsmesse is daarom geschreven voor hobo's, klarinetten, fagotten, hoorns, trompetten, pauken, strijkers en orgel. Alleen Haydns volgende mis, de Harmoniemesse, heeft een grotere bezetting. Het koor wordt door het gebruikelijke kwartet van sopraan-, alt-, tenor- en basstemmen gevormd. Het solistenkwartet bestaat uit sopraan, alt, tenor en bas.

Het Gloria sluit af met een – in de late missen gebruikelijk - fugatisch en symfonisch deel voor het In gloria Dei Patris. De solisten voegen boven het subject van de chromatische fuga een nieuw thema toe voor het Amen.

Na de opgewekte sopraansolo Et iterum venturus est vallen koor en orkest in met een contrasterend deel in Des, de gedachte aan het Laatste Oordeel uitbeeldend.